انتهاى آن مشخص بوده است « 1 » ، اما نبايد از ياد ببريم كه 2 / 3 قرآن در مكه نازل شده و سوره‌هاى بزرگى چون بقره ، آل عمران ، نساء ، جمعه ، منافقون و . . . مربوط به سال‌هاى نخست هجرت است « 2 » و شايد عمده اين سوره‌ها تا سال 5 هجرى نازل شده بودند ، بنابراين ممكن است كه ترتيب همين بخش عمده ، مشخص بوده و پيامبر تشويق به تلاوت و ختم قرآن از آغاز تا پايان قرآن در سوره‌هاى نازل شده مىفرمودند . البته هر زمان كه آيه و سوره‌اى نازل مىشد ، همان طورى كه در روايات رسيده ، در جاى خود قرار مىدادند . لذا منافاتى ندارد كه دستور ختم با همين ترتيب باشد ، منتهى به مقدارى كه نازل شده است . بگذريم از اينكه ممكن است روايات ختم قرآن مربوط به سال آخر حيات پيامبر باشد كه قرآن دوبار بر ايشان عرضه شده و تمام سوره‌ها نازل شده‌اند . تنها برخى از آيات مانند آيه ربا ، آيهء اكمال و آيهء « وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ » نازل نشده بودند « 3 » ، و نازل شدن اين آيات به ترتيب و تركيب و نظم كلى آسيب نمىرساند . رابعا : لازم نيست كه در نقل‌هاى موجود ترتيب قرائت گفته شده باشد ، اگر صحبت ختم قرآن است و اگر صحبت از اين است كه قرآن نبايد منكوس خوانده شود و اگر پيامبر با ترتيب و لف و نشر مرتب مىگويد خداوند به من طوال ، مئين ، مثانى و مفصلات ( به همين ترتيب موجود ) داده است ، نشان

--> ( 1 ) دربارهء نزول دفعى و تدريجى مراجعه كنيد : دوزدوزانى ، ميرزا يد اللّه ، دروس حول نزول القرآن ؛ طباطبايى ، محمد حسين ، الميزان ، ج 2 / 16 - 18 . صالحى نجف آبادى ، نعمت اللّه ، بحث نزول تدريجى و دفعى ، كيهان انديشه ، شماره 32 / 44 - 56 ؛ نقد آقاى مؤذن جامى ، شماره 33 و شماره 35 همين مجله از آقاى سعيد مهر ، و شماره 36 مقاله‌اى در باب كيفيت نزول از نظر عقل از محمد نور حسين . ( 2 ) توضيح بيشتر اين مطلب را در صفحات قبل در توضيح ادله نقل كرديم ، در عين حال مراجعه كنيد : روحانى ، محمود ، فرهنگ آمارى قرآن ، ج 1 / 38 - 41 . ( 3 ) سيوطى ، الاتقان ، ج 1 / 101 ، نوع هشتم ، آخر مانزل من القرآن .